De man die Leiden groot zou maken

 

Auteur: Bart Dirks, Rik Kuiper | Foto: Thijs Wolzak

Publicatiedatum: 01 dec 2015, 11.06 uur de ondernemer.nl

Profiel Jacques van Gaal, gewezen collegevoorzitter en bouwheer van ROC Leiden

Megalomane nieuwbouw kostte ROC Leiden bijna de kop. Uit onderzoek moet vandaag blijken wat er fout ging. Hoe komt voormalig collegevoorzitter Jacques van Gaal ervan af?

Rook hij toen al onraad? Je zou het bijna denken als je hoort welke afspraken Jacques van Gaal maakte bij zijn vertrek als collegevoorzitter van ROC Leiden, de onderwijsinstelling die onder zijn leiding twee glimmende gebouwen bestelde die achteraf onbetaalbaar bleken, zo schrijft de Volkskrant.

Van Gaal verscheen in juni 2011 met een goudkleurige stropdas op zijn afscheidsreceptie in het gloednieuwe pand bij station Leiden Lammenschans, waar een van de zalen zijn naam droeg. Hij werd door de burgemeester benoemd tot ridder in de Orde van Oranje Nassau. Daags erna schreef het Leidsch Dagblad in een lovend bericht dat Van Gaal ‘van bijzondere betekenis’ was geweest voor ROC Leiden. ‘Van groot belang is de realisatie van twee grote nieuwbouwprojecten.’

Wat niet in de krant stond, was dat Van Gaal kort daarvoor met de raad van toezicht van ROC Leiden had afgesproken dat hem ‘finale kwijting’ zou worden verleend. Dat hield in dat hij na zijn vertrek niet meer verantwoordelijk kon worden gehouden voor de beslissingen die hij als collegevoorzitter had genomen.

Achteraf lijkt dat een meesterzet van Van Gaal te zijn geweest, want de nieuwbouw liep compleet in het honderd. De plannen die onder zijn leiding waren gemaakt en de vastgoedcontracten die hij had ondertekend, werden een molensteen om de nek van ROC Leiden.

Dit voorjaar moest minister Jet Bussemaker (Onderwijs) de portemonnee trekken om te voorkomen dat de school met circa achtduizend leerlingen failliet zou gaan. Bussemaker stelde een commissie in om te onderzoeken waar het mis ging. Vandaag presenteert de commissie, onder leiding van de Rotterdamse hoogleraar Pauline Meurs, haar bevindingen.

De verwachting is dat Meurs en consorten niet mals oordelen over Van Gaal. Hij was destijds de grote man bij ROC Leiden, hij was verantwoordelijk voor de nieuwbouw. Sterker nog, de nieuwbouw was een persoonlijk prestigeproject voor Van Gaal, zeggen betrokkenen die met de Volkskrant wilden praten over de totstandkoming van de plannen.

‘Zelf beweert Van Gaal dat dat niet zo is, maar het was wel duidelijk’, vertelt een voormalige directeur van ROC Leiden, die niet met zijn naam in de krant wil. ‘Ik heb hem horen zeggen dat hij de skyline van Leiden wilde veranderen.’

‘De nieuwbouw stond bij Van Gaal voorop, het onderwijs kwam op de tweede plaats’, zegt Theo Gründemann, destijds lid van de medezeggenschapsraad. ‘Kijk maar naar de taakverdeling binnen het college van bestuur. Van Gaal had als voorzitter de nieuwbouw in zijn portefeuille, terwijl Marieke Jas, het enige andere collegelid, verantwoordelijk was voor het onderwijs.’

Jacques van Gaal is van huis uit verpleegkundige. Jarenlang werkte hij in een ziekenhuis, maar het onderwijs lonkte. Hij stapte over en maakte carrière. In 1995 werd hij aangesteld als faculteitsdirecteur bij de Hogeschool Holland, drie jaar later als directeur van de Academie Zorg & Welzijn. Hij was betrokken bij de nieuwbouw van een pand aan de Amsterdamse Zuidas.

In 2001 vertrok Van Gaal naar Leiden, waar hij opnieuw een gebouw zou neerzetten. Het ROC was toen nog versnipperd over oude panden her en der in de stad. Nieuwbouw zou de oplossing zijn, zo was het idee, en Jacques van Gaal leek de juiste man om die te realiseren.

Wat voor type bestuurder Van Gaal was? Uit de gesprekken doemt een beeld op van een man die zijn zaakjes goed wist te regelen. Veel geïnterviewden zeggen dat hij ambitieus en gedreven was, al noemen ze vaker die andere eigenschappen: Van Gaal was dominant en kon slecht tegen kritiek.

Zo herinnert Theo Gründemann zich dat Van Gaal de lesroosters wilde veranderen, zonder dat hij de medezeggenschapsraad had geïnformeerd. Het leidde tot een kort geding. ‘Toen Van Gaal de stukken kreeg toegestuurd, was hij buiten zichzelf’, zegt Gründemann. ‘We moesten ons bij hem melden en kregen onder uit de zak. Hij gooide de papieren naar ons hoofd.’

Tijdens de bouw informeerde Van Gaal de medezeggenschapsraad niet altijd even grondig, zegt Gründemann. ‘We konden af en toe contracten inzien, maar alleen bij Van Gaal op zijn kamer. We mochten er niets uit kopiëren, omdat het allemaal uiterst vertrouwelijk was. Na tien minuten stonden we weer buiten. Voor mijn gevoel bleef er veel onder de pet.’

Een directeur die onder Van Gaal werkte, noemt hem ‘een doorgewinterde rasbestuurder, kaliber straatvechter’. Van Gaal zou hebben geregeerd volgens het principe van verdeel en heers. ‘Neem de organisatie rond de nieuwbouw. Er waren allemaal subgroepen, waarin Van Gaal de spil was. Externe partijen vielen allemaal onder Van Gaal. Hij was de enige met het totaaloverzicht. Dat kan niet bij zulke grote projecten.’

Zelf heeft Van Gaal de laatste jaren weinig willen zeggen over zijn periode bij ROC Leiden. Ook nu wil hij niet reageren. De laatste keer dat hij in het openbaar over deze periode sprak, was in november 2014. Toen vertelde hij aan het Leidsch Dagblad dat hij het ‘nu niet anders’ gedaan zou hebben. Over de vastgoedcontracten zei hij: ‘Het was een heel doordachte deal.’

Vandaag moet blijken in hoeverre de commissie Meurs dat met hem eens is.

ROC Leiden: groot, groter, grootst
Waarom ging ROC Leiden bijna ten onder aan de bouw van twee megalomane gebouwen? Toen minister Bussemaker (Onderwijs) de instelling in juni besloot te redden, stelde ze een onderzoekscommissie in om de oorzaken te achterhalen. Deze commissie, die vandaag de bevindingen presenteert, staat onder leiding van hoogleraar Pauline Meurs. Ze heeft gekeken naar de rol van voormalige bestuurders, toezichthouders, hun adviseurs en de relatie met het ministerie van Onderwijs en de Inspectie van het Onderwijs. ROC Leiden en het ID College willen per 1 augustus 2018 samen één mbo-instelling vormen met 17 duizend studenten, zo kondigden de twee mbo-instellingen vorige week aan. Bussemaker schreef juist aan de Tweede Kamer dat mbo-instellingen zich moeten opsplitsen in colleges met maximaal 5.000 studenten.


2 december 2015, NRC.NL ‘Ze waren verliefd op hun vastgoed’

Citaat: “Was het de goden verzoeken, om Lammenschans op vrijdag de 13de te openen? In ieder geval vond op vrijdag 13 april 2012 de officiële ingebruikname van het gebouw plaats. (…) Voorzitter van het college van bestuur Jacques van Gaal nam afscheid. Voor zijn ‘geweldige’ werk kreeg hij van de burgemeester een lintje en werd hij benoemd tot ridder in de Orde van Oranje Nassau. De nieuwe collegevoorzitter Jeroen Knigge liet optekenen: „Dit gebouw staat voor een nieuwe fase in het bestaan van ROC Leiden. Wij willen immers van goed naar beter en van beter naar best.

Hilarisch, als het niet zo triest zou zijn. 11 jini 2015, VVD: ‘ROC-bestuurder moet lintje teruggeven.’

Donderdag 26 mei 2016, Omroep West.NL ‘Zwarte dag voor ROC Leiden; bijna 200 medewerkers de laan uitgestuurd.’

Donderdag 25 augustus 2016, ROC Leiden, statement: dagvaarding oud-bestuurders en voormalig leden Raad van Toezicht

Maandag 5 september 2016, Nu.nl, ‘ROC Leiden voorlopig gered’

Citaat: “Daarbij is ook de hulp en inzet van alle ROC’s in de regio nodig. Geen megalomane gebouwen, maar goed en gedegen onderwijs. Met de minister willen wij na de zomer verder spreken over de bekostiging, wijze van besturen en regie vanuit het ministerie op het MBO. Want zo ver had het nooit mogen komen. Dat laatste vindt eigenlijk iedereen in de Kamer. Ook Jasper van Dijk van de SP, die uiteindelijk een sleutelrol had in de redding van de school, voelt zich gefrustreerd dat de bestuurders ongestraft voor hun ”grootheidswaanzin” rondlopen. 

In de Kamer werd door verschillende partijen herhaaldelijk gesproken van een ”duivels dilemma” tussen het op zijn nummer zetten van het bestuur en het lappen door de overheid om leerlingen en leerkrachten niet in de steek te laten.”

HANNAH ARENDT ‘ÜBERNARCISME’

HANNAH ARENDT; DE TOTALITAIRE BEDREIGING VAN ÜBERNARCISME

Hannah Arendt’s studie naar het totalitarisme is de blauwdruk tot identificatie van dreigende terreur voor een ieder die ooit gezegd geeft “nooit meer”. Want al kan de gedachte zijn dat de zieke regimes van Stalin en Hitler al meer dan een halve eeuw achter ons liggen en daarmee ook hun gruwelijke terreur van de aardbodem is verdwenen, zij waarschuwt ervoor vooral alert te blijven . Haar waarschuwing indachtig dat ‘het totalitaire regime een nieuwe regeringsvorm is waar we heel waarschijnlijk blijvend mee opgezadeld zitten’ noopt tot de hoogste graad van alertheid.

Wat daar toen aan het oppervlakte verscheen was ongekend in alles wat het is voorgegaan en ooit aan de mensheid is blijven kleven zoals; monarchie, tirannie, republiek en democratie. Zoals Arendt zegt valt met deze terreur niet te leven en vraagt het een radicaal verzet. Waar de voorgangers de menselijkheid van vriend noch vijand ooit hebben ontkent, maakt de totalitaire terreur de ontmenselijking van de mensheid tot haar grondslag.

Deze regimes verhieven de dagelijkse realiteit van vriend en vijand tot de ervaring van verlatenheid, een conditie die een mens alleen in het sterven ervaart. Zoals de geboorte ons opneemt in het mens-zijn en de gemeenschap, is de dood het moment dat wij daaruit vallen en ont-mensen, daarom ook is dit een conditie waar in leven onmogelijk is.

Arendt laat zien hoe deze regimes de ontmenselijking toepasten in hun systeem van terreur, door ieders individualiteit uit te wissen en klaar te stomen om willekeurig welke rol te spelen. Als zondebok van niet gepleegde misdaden, of als beul die slechts de bevelen uitvoert. Zo hebben deze regimes het ondenkbare gedaan en het mens-zijn ontmenselijkt.

Haar studie is een blauwdruk omdat zij al in 1948 drie misverstanden ontkracht die tot vandaag heersen. Haar waarschuwing indachtig moeten we alert zijn omdat het dreigende doembeeld als een ‘zwart gat’ het licht in de wereld van de mensheid zal opslorpen en de toekomst overlevert aan vernietiging.

Ten eerste die welke een dictatuur en een totalitair regime aan elkaar gelijkstelt, terwijl beide wezenlijk van elkaar verschillen. Die gelijkstelling dreigt het totalitaire te ontkennen, waardoor het kan blijven woekeren. Want waar de dictatoriale tiran bestaande wetten slechts aan de kant schuift, introduceert de totalitaire heerser een totaal nieuw soort bovenmenselijke orde, systeem en wet. De tiran zal het mens-zijn van vriend noch vijanden ontkennen. Terwijl de totalitaire heerser de menselijkheid van vriend en vijand opoffert. Die heerser is aangesteld de voorwaarden te creëren om de nieuwe bovenmenselijke wet zijn beslag te laten krijgen. Voor een ieder is het onontkoombaar aan proces en wet te gehoorzamen en daartoe moet de menselijkheid worden opgeofferd.

Het tweede is dat de massale uitroeiing in de kampen van zowel de Sovjet-Unie als nazi Duitsland een in de gebruikelijke zin politiek, militair of economisch doel zouden hebben gediend. Ook dat is niet het geval, de totalitaire vernietiging diende geen ander doel dan de terreur van het procrustesbed of bed van Sodom. Dit is een oude joodse overlevering die verteld aan welke behandeling vreemdelingen die zich in het land van Sodom waagden werden onderworpen. Zij werden gegrepen en op het bed vastgesnoerd, alles wat teveel was werd weggesneden en alles wat te kort was werd opgerekt. Geen vreemdeling overleefde deze behandeling, maar het zorgde ervoor dat het evenwicht van Sodom niet werd verstoord en bevestigden steeds weer dat de maten van Sodom geldig waren.

Zo beschrijft Arendt hoe in het dagelijkse leven elke meervoudige menselijke eigenaard en individualiteit werd geëlimineerd met het doel de complexiteit en veelzijdige mensheid radicaal om te vormen tot een enkelvoudige massa dit om het ‘proces’ van de nieuwe wereldorde te laten beklijven. Het gruwelijke toppunt van dit proces zijn de kampen en fabrieken van de vernietiging waar een ieder terecht kwam die de orde dreigde te besmetten.

Tot slot de ideologieën die het totalitarisme in het verleden als vehikel heeft gebruikt, Arendt stelt dat nationalisme en socialisme voor Hitler en Stalin slechts dienden als façade en ze verzucht; ‘waren ze dat maar geweest’. Stalin’s hervormingen van de landbouw heeft miljoenen laten creperen aan de hongerdood. Het boeide hem niet, was niet meer dan een experiment. Hitler’s verliezen aan het front weerhielden hem er niet van zijn beste troepen in te zetten voor het afvoeren van de miljoenen naar de kampen, waar ook veelvuldig werd geëxperimenteerd. Hilter’s waanzinnige logica dat het Arische ras gezuiverd moest worden noemt zij onzinnig omdat dat ras nog gekweekt moest worden. En hoe kan je iets zuiveren dat er niet is.

Bovenstaande weerleggingen zijn vanzelfsprekend vanuit Arendt’s observatie dat het totalitarisme een nieuw soort bovenmenselijke natuurlijke orde, systeem en wet in de wereld heeft gebracht. En dat de façades van nationalisme en socialisme de absolute minachting voor de mensheid moest verhullen die op termijn vervangen zou worden door de übermensch.

Voor de narcist is de mensheid slechts een nog niet uitgestorven dinosaurus. Daarom haar weerlegging dat de zuiveringen en het gruwelijke leed in de lijkenfabrieken en kampen niet een in de gebruikelijke zin politiek, militair of economisch doel dienden. Het misverstand is ontstaan door deze regimes volgens menselijke wetten en maatstaven te beoordelen, terwijl dat niet kan. Het totalitarisme verklaart deze nietig en de narcist die aan het roer staat zal de mens en mensheid als dommekracht gebruiken om de nieuwe wereldorde zijn beslag te laten krijgen. Anno nu hoeven we alleen maar te kijken naar de mondiale politiek, economie en gebruik van het militaire potentieel om te zien dat Arendt’s studie zijn actualiteit heeft behouden. Nut en noodzaak van de mens worden gemeten langs de lat van zijn economische waarde en potentieel, al het andere is de leugen waarachter de tronie van de totalitaire terreur zich verbergt.

Waar de gruwel zich volledig onthult en de mens met stomheid word geslagen is als Arendt een mimetische logica waarneemt bij Hitler. Namelijk dat hij zijn niet bestaande Arische ras modelleerde naar ‘het door Jahweh uitverkoren volk’. Algemeen bekend is dat Hitler zichzelf als alom aanwezige ‘Fuhrer’ religieuze pretenties aanmat. Hij functioneerde slechts als de uitverkoren wegbereider tot een nieuwe wereldorde, daartoe moest elk spoor van het oude uitverkoren volk gewist worden om zo de weg vrij te maken voor het nieuwe uitverkoren volk – het Arische ras. Verschrikkelijk? Een eufemisme. Gruwelijk, angstaanjagend, huiveringwekkend en als we die krankzinnige logica proberen te bevatten, gekmakend.

Haar studie is daarom de blauwdruk tot identificatie van het zwarte gat dat al het licht en goede van de mensheid opslorpt en de toekomst overlevert aan de vernietiging. Arendt’s ontkrachting van de misverstanden en haar waarschuwing indachtig dat ‘het totalitaire regime een nieuwe regeringsvorm is waar we heel waarschijnlijk blijvend mee opgezadeld zitten’. Kan regeringsvorm vervangen worden door de leidende vorm, het systeem met macht waarop we alert moeten zijn. Waar de grondslagen van de totalitaire terreur een dagelijkse praktijk zijn die de mensheid op het procrustesbed vastsnoeren. Hoe, heel simpel, op het moment dat we ons afvragen: ‘hoe kan een mens dit doen? of denken ‘hoe kan een systeem zo onmenselijk zijn?’ Als er gezegd wordt; There Is No Alternative (TINA) en de vloeiende meervoudigheid van de mensheid wordt ontkent. Als groepen worden gediskwalificeerd als; overbodig, onnuttig en onrendabel is er sprake van totalitaire terreur waar narcisten aan het roer staan.

Hun kenmerkende geaardheid is arrogant, hooghartig, grootheidswaan, machtsbelust, egocentrisch, gewetenloos, geen schuldgevoelens over de gevolgen van handelen. Zonder empathie voor gevoelens of behoeftes van anderen, minachtend, afgunstig. Slechts gericht op het bereiken van het beoogde doel met een constante behoefte aan aandacht. Extreem gevoelig voor kritiek, achterdochtig en paranoïde controleerden zij hun wereld. Wie erbij wilde horen doet mee aan de waanzin en zij exploiteren dat. Omringen zich met meelopers en omstanders die hun behoefte tot buitensporige bewondering bevestigen. Degenen die hun waanbeeld verstoort worden verwijderd. Superieur, boven de (menselijke) wet verheven, met een alom goddelijke aanwezigheid. Explosieve woede uitbarstingen als zij worden tegengewerkt door mensen die zij als minderwaardig beschouwen en dat is in essentie elk mens.

DSM-IV diagnosticeert personen met deze geaardheid als personen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS). Waarop de vraag volgt of deze geaardheid uniek is. Voorzichtige schattingen lopen uiteen van 0,7 tot 1% (DSM-IV) of 1 tot 2% (Robert D. Hare) van de bevolking.

Met Arendt’s weerlegging, waarschuwing, eindconclusie en de schattingen plaatst dit de historiciteit van deze übernarcisten naar de actualiteit en is haar studie de blauwdruk ter identificatie van de dreiging. Aansluitend op de 2% van Robert. D. Hare, met daarbij een publicatie van J. Derksen ‘zijn wij wel narcistisch genoeg’ gevolgd door een interview op in Intermediair waar Derksen stelt dat ‘Nederland koploper is in narcisme’. Zijn dat 320.000 potentiële hitlertjes en stalinnetjes, met aanhang en meelopers. Dus al was hun destructieve waan daar en toen ongekend en uniek, de schattingen over de aantallen met deze stoornis zijn verontrustend.

Want al heeft iedereen narcistische kenmerken, extreem narcisme is een geval apart, zoals het verleden heeft laten zien is de totalitaire terreur van extreem narcisme het dreigende zwarte gat waarin het licht van de wereld zal verdwijnen. Gedrag en handelingen van elke übernarcist is erop gericht de bestaande wereld te herscheppen naar zijn waanbeeld. Elk van hen heeft dezelfde kenmerken en zal dezelfde strategieën en manipulatie gebruiken om verlatenheid te creëren als een conditie van de dagelijkse realiteit. Zelf ont-menst moet hij al het menselijke ontmenselijken en alles wat zijn beeld verstoort moet hij verwijderen. Die waanwereld zal hij realiseren ten koste van het mens-zijn van allen waarover hij macht kan uitoefenen. Met een diepe minachting voor menselijkheid is hij een in menselijke gedaante gemaskeerde niet bij machte deel uit te maken van de menselijke gemeenschap. Dit maakt de übernarcist tot een gruwel.

Plus/minus 320.000 personen met deze stoornis opereren in alle geledingen van deze samenleving, zoekend naar manieren om iedereen gelijk aan hen te maken. Ze hebben gezinnen, opereren binnen de politiek, economie en ander maatschappelijke instellingen. Zoals gesteld herkennen van het gevaar is eenvoudig, want steeds als de menselijke maat ondergeschikt gemaakt word aan een bovenmenselijke orde, systeem of wet, verschuilt zich daarachter het gruwelijke smoelwerk van de übernarcist. Waar toen de wereld zijn onschuld is kwijtgeraakt, mogen we niet blind zijn voor het aanwezige gevaar en het eist zoals Arendt stelt een radicaal verzet. Met Albert Einstein; het feit dat de wereld een gevaarlijke plaats is om te leven, komt niet door het kwaad, maar door degenen die hun ogen ervoor sluiten.

Roelien Benjamins, zaterdag 7 april 2012

HomeDe CoachCoachenNarcismePCL-R ChecklistTermen mbt NarcismeHerstellen na narcistisch misbruik VerhalenWorkshops en TrainingenWebsites en Literatuurlijst