Hanna Arendt, Totalitarisme

HANNAH ARENDT; DE TOTALITAIRE BEDREIGING

De studie ‘Totalitarisme’ van filosofe Hannah Arendt is de blauwdruk tot identificatie van de dreigende terreur voor iedereen die ooit gezegd heeft “nooit meer”. Zij waarschuwt al in 1948 om alert te blijven, want al denken we dat de zieke regimes van Stalin en Hitler en hun gruwelijke terreur ver achter ons liggen. Constateerde Arendt toen al dat ‘het totalitaire regime een nieuwe (regerings)vorm is waar we heel waarschijnlijk blijvend mee opgezadeld zitten’ en zegt dat dat vraagt om de hoogste graad van alertheid vraagt. Arendt stelt dat: ‘wat daar toen aan het oppervlakte van de wereld verscheen is ongekend met alles wat eraan vooraf is gegaan en ooit aan ons is blijven kleven zoals; monarchie, tirannie, republiek en democratie. Zo heeft geen van deze voorgangers het mens-zijn van vriend of vijand ooit ontkent, terwijl dit de grondslag is van totalitaire terreur’ en zegt ze; ‘dat vraagt om een radicaal verzet’. In deze studie beschrijft Arendt hoe deze totalitaire regimes de ontmenselijking toepasten in hun systeem van terreur, dit door ieders individualiteit uit te wissen om zo iedereen klaar te stomen willekeurig welke rol te spelen. Zoals als zondebok van niet gepleegde misdaden, of als beul die slechts bevelen uitvoert. Deze regimes hebben het ondenkbare gedaan en het mens-zijn ontmenst.

Drie misverstanden ontkracht

Arendt’s studie is een blauwdruk omdat ze al in 1948 drie misverstanden ontkracht die tot vandaag hardnekkig zijn en met haar waarschuwing indachtig moeten we alert blijven omdat de dreiging het doembeeld is van het ‘zwarte gat’ dat al het licht van de wereld en mensheid opslorpt en onze toekomst overlevert aan vernietiging.

Het eerste misverstand dat ze ontkracht is die de dictatuur en het totalitair regime aan elkaar gelijkstelt, omdat ze wezenlijk van elkaar verschillen. Zo schuift de dictatoriale tiran bestaande wetten slechts aan de kant. Terwijl de totalitaire heerser een volledige nieuw soort orde, systeem en wet introduceert die het bestaande negeert en ontkent. Zo zal de dictator het mens-zijn van vriend of vijanden niet ontkennen, terwijl de totalitaire heerser elk mens in dienst stelt om zijn bovenmenselijke nieuwe orde, systeem en wet beslag te laten krijgen. Dictatoriaal en totalitair zijn totaal verschillend, omdat de eerste het menselijke slechts aanpast en het tweede de menselijkheid volledig ontkent, zie de gruwel in de kampen en de ongekende industriële vernietiging van menselijkheid.

Het tweede misverstand is dat de massale uitroeiing in de kampen van zowel de Sovjet-Unie als nazi Duitsland een bestaand politiek, militair of economisch doel zouden hebben gediend, Arendt ontkent dat. Deze vernietiging was de terreur van ‘het bed van Sodom’, een oude joodse overlevering waarin word beschreven welke behandeling vreemdelingen ondergingen die Sodom binnengingen. Hij werd op het maatbed van Sodom vastgesnoerd, waarna het teveel werd weggesneden en het tekort opgerekt. Geen vreemdeling overleefde die behandeling, maar bevestigde wel steeds opnieuw de geldigheid van maat en orde en het evenwicht in Sodom bleef onverstoord. Zo ook was het doel van de vernietiging niets anders dan dit, het handhaven van evenwicht.

Arendt beschrijft hoe onder deze regiems in het dagelijkse leven  elke meervoudige menselijke eigen-aard en individualiteit werden geëlimineerd, de complexiteit en veelzijdige mensheid radicaal samen te persen tot één-enkelvoudige massa dit alles om het ‘proces’ van de nieuwe ingevoerde wereldorde te laten beklijven. Met het gruwelijk toppunt de kampen en fabrieken van vernietiging waar elke vreemdeling terecht kwam die niet aan de maat voldeed en de orde dreigde te besmetten.

Als laatste wijst ze op de politieke ideologieën die deze totalitaire regimes gebruikten en stelt dat het nationalisme en socialisme slechts vehikels en façades waren om de wereld te onderwerpen aan het totalitaire ideaal en verzucht; ‘waren ze maar politiek geweest’. Zo hebben de landbouwhervormingen van Stalin miljoenen aan de hongerdood laten creperen zonder dat het hem boeide, ze waren een noodzakelijk experiment. Voor Hitler belemmerden de verliezen aan het front niet zijn beste troepen in te zetten om miljoenen af te voeren naar de kampen, waar ook werd geëxperimenteerd. Zo noemt Arendt de logica dat het Arische ras gezuiverd moest worden onzinnig, omdat dat ras nog gekweekt moest worden en vraagt: “hoe kan je iets zuiveren dat er niet is.”

Totalitaire minachting 

Vanuit deze observaties brengt het totalitarisme een nieuw soort bovenmenselijke natuurlijke orde, systeem en wet in de wereld en tonen een absolute minachting voor de bestaande mensheid, die op termijn vervangen zou worden door de übermensch.

De totalitaire heerser ziet de bestaande mensheid als levende dinosauriër. Dat de gruwel kon gebeuren is omdat wij deze regimes volgens onze menselijke wetten en maatstaven beoordelen, terwijl zegt ze, dat niet kan. Dit omdat het totalitarisme die simpelweg nietig verklaart, de heerser gebruikt mens en mensheid alleen maar als dommekracht om de bovenmenselijke wereldorde beslag te laten krijgen. Als we om ons heen kijken dan zien we dat Arendt’s studie actueel is, omdat in ons systeem de menselijke nut en noodzaak afgemeten worden langs de meetlat van de economische waarde en het potentieel, het gevaar is dat zich daarachter de tronie van het totalitarisme verschuilt.

De gruwel onthult zich volledig en slaat ons met stomheid als Arendt op de mimetische logica wijst bij Hitler, namelijk dat hij zijn onbestaande Arische ras modelleerde naar ‘het door Jahweh uitverkoren volk’. Zo is algemeen bekend dat hij zichzelf als ‘Fuhrer’ religieuze pretenties aanmat en slecht functioneerde als uitverkoren wegbereider van de nieuwe wereldorde. Daarom ook moest elk spoor van het uitverkoren ras worden uitgewist ter voorbereiding op de komst van het nieuwe uitverkoren Arische ras. Verschrikkelijk, angstaanjagend en huiveringwekkend als we die krankzinnige logica proberen te bevatten, onbevattelijk.

Terugkijkend op het nationaalsocialistische regime dan is het verantwoordelijk voor de beschavingsbreuk in de menselijke geschiedenis en we begrijpen tot vandaag niet hoe dit kon gebeuren. Toch moesten we de gruwel ergens binnen ons menselijke begripsvermogen kunnen plaatsen en beoordelen het karakter en de persoonlijkheid van deze leiders als psychopathisch. Maar stelt historicus Volker Ulrich in 2014 in een interview op Kennislink: ‘misschien was Hitler wel normaler dan we graag zouden willen’ en is dit waar Arendt ook voor waarschuwde. De beoordeling is een valkuil als we deze mensen daarmee als ab-normaal buiten de normale menselijke maatstaf plaatsen, het gevaar is dat we onszelf sussen met de gedacht: ‘Ze waren gek en wij zijn dat niet, nu dat is vastgesteld gebeurd het nooit meer!’ Helaas, dringt het abnormale weer door nu overal rechts-populistische en fascistoïde bewegingen zich manifesteren. Toch is die opkomst niet het meest zorgwekkende en is juist daarom de studie van Hannah Arendt de blauwdruk tot identificatie van de totalitaire machtsstructuur.

Blauwdruk

HomoEconomicusMet haar waarschuwing in gedachten dat: “het totalitaire regime een nieuwe regeringsvorm is waar we heel waarschijnlijk blijvend mee opgezadeld zitten”, wil ik regeringsvorm vervangen voor machtssystemen waar we alert op moeten zijn en tegen ageren. Als we de mensonterende gevolgen zien van Het Systeem en de reactie is: “There Is No Alternative (TINA)”. Als de vloeiende menselijke meervoudigheid samengeperst word tot één soort mens die grote groepen diskwalificeert en uitsluit als; overbodig, onnuttig of onrendabel. Dan staan we allemaal in de wachtrij om overgeleverd aan de macht die het mes van Sodom hanteert te laten bepalen of we nog passend zijn of niet.

Daarom beperkt de zorg zich niet tot de opkomst van rechts-populistische fascistoïde bewegingen, maar moeten alert zijn op andere totalitaire machten die onze levens binnendringen. Zo ook Paul Scheffer in de NRC 21 september 2018: ‘In een grenzeloze wereld verongelukt de vrijheid’, dat de digitalisering leidt tot “relativering en commercialisering van privacy opmerkelijk is. Het is een kenmerk van totalitaire staten dat zij diep binnendringen in het privéleven van burgers. Iedereen weet dat grenzen aan de zichtbaarheid van burgers een waarborg vormen voor de liberale rechtsstaat. Hoewel, wéét iedereen dat eigenlijk wel? Een digitale generatie groeit op die geen benul lijkt te hebben van de betekenis van de private sfeer, en met vallen en een beetje opstaan leert dat vergeten op het internet niet bestaat.”

Deze machtssystemen en hun leiders brengen hun eigen wettelijkheid in de wereld en zijn arrogant, hooghartig egocentrisch en gewetenloos. Ze hebben grootheidswanen en kennen geen schuldgevoelens over gevolgen of empathie voor de menselijke maat, gevoelens of behoeftes. Het is extreem gevoelig voor kritiek, achterdochtig en paranoïde onderwerpt het de wereld aan Het Systeem, wie niet uitgesloten wil raken past zich aan. Deze Leider omringt zich met meelopers die hem bevestigen en zijn verheven boven het normale volk, met explosieve uitbarstingen als er weerstand is van mensen die zij als minderwaardig beschouwen en dat is in essentie elk mens en wat hun wereldbeeld verstoort word verwijderd. Mocht zo’n systeem met aan het roer een übernarcist ooit weer macht krijgen, dan opent zich het zwarte gat dat al het licht en goede van onze wereld opslorpt.

Waar toen de wereld zijn onschuld is verloren mogen we nu niet blind zijn voor het aanwezige gevaar en dat eist, zoals Arendt stelt, een radicaal verzet. Want, zoals Albert Einstein stelde, het feit dat de wereld een gevaarlijke plaats is om te leven, komt niet door het kwaad, maar door degenen die hun ogen ervoor sluiten.

Roelien Benjamins, Bureau AlterNarratief 2012 – 2019